उच्च शिक्षणातील गुणवत्ता वृद्धीसाठी विद्यापीठाची 360° ऑडिट प्रणाली : काळाची गरज

– डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले

(पश्चिम महाराष्ट्र प्रांत टोळी सदस्य भारतीय शिक्षण मंडळ)

उच्च शिक्षण संस्थांची गुणवत्ता केवळ उत्कृष्ट निकाल, आधुनिक इमारती किंवा सुसज्ज प्रयोगशाळांवर अवलंबून नसते. विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षण, संशोधनासाठी पोषक वातावरण, पारदर्शक परीक्षा व्यवस्था, सक्षम प्रशासन आणि उत्तरदायी आर्थिक व्यवस्थापन उपलब्ध करून देणारी संस्थाच खऱ्या अर्थाने गुणवत्तापूर्ण ठरते. या सर्व घटकांची वस्तुनिष्ठ पडताळणी करण्यासाठी विद्यापीठ स्तरावर व्यापक आणि बहुआयामी (360°) ऑडिट प्रणाली विकसित करणे ही आजची गरज आहे.

आज बहुतेक विद्यापीठे संलग्न आणि स्वायत्त महाविद्यालयांना शैक्षणिक मार्गदर्शन करतात; परंतु केवळ संलग्नता देणे पुरेसे नाही. त्या महाविद्यालयांमध्ये शिक्षणाची गुणवत्ता सातत्याने वाढत आहे का, विद्यार्थ्यांना आवश्यक कौशल्ये मिळत आहेत का, संशोधनाची संस्कृती विकसित होत आहे का आणि सार्वजनिक निधीचा योग्य वापर होत आहे का, याचे नियमित मूल्यमापन होणे आवश्यक आहे. ही भूमिका प्रभावीपणे पार पाडण्यासाठी ऑडिट ही नियंत्रणाची नव्हे तर गुणवत्तावृद्धीची प्रक्रिया म्हणून स्वीकारली पाहिजे.

विद्यापीठाने सर्वप्रथम Academic Audit द्वारे अध्यापन, अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी, Outcome-Based Education (OBE), CO-PO प्राप्ती, प्रयोगशाळा, प्रकल्प, इंटर्नशिप आणि विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या गुणवत्तेचे मूल्यमापन करावे. त्यानंतर Examination Audit मधून प्रश्नपत्रिकेचा दर्जा, गोपनीयता, मूल्यांकन, निकालांची अचूकता आणि परीक्षा प्रक्रियेची पारदर्शकता तपासावी.

ज्ञाननिर्मिती ही विद्यापीठाची मुख्य जबाबदारी असल्याने Research and Innovation Audit अत्यंत महत्त्वाचे आहे. संशोधन प्रकाशने, पेटंट, कॉपीराइट, संशोधन प्रकल्प, उद्योग सहकार्य, स्टार्टअप, पीएच.डी.ची गुणवत्ता आणि संशोधनाचा समाजावर होणारा परिणाम या सर्व घटकांचे मूल्यमापन नियमितपणे व्हावे.

त्याचप्रमाणे Financial Audit केवळ लेखापरीक्षणापुरते मर्यादित न राहता निधीचा परिणामकारक वापर, संशोधन अनुदान, शिष्यवृत्ती, प्रयोगशाळा विकास, पायाभूत सुविधा आणि आर्थिक पारदर्शकता यांचाही समावेश करणारे असावे.

याशिवाय Faculty Audit, Infrastructure Audit, Laboratory Audit, Library Audit, Student Development Audit, Training and Placement Audit, Industry Interaction Audit, Governance Audit, Digital/ERP Audit, Green Audit, Energy Audit, SDG Audit, Indian Knowledge Systems (IKS) Audit, IQAC Audit आणि NBA/NAAC Readiness Audit यांसारख्या विशेष ऑडिटद्वारे संस्थेच्या प्रत्येक घटकाचे सर्वंकष मूल्यमापन करता येईल.

अशा ऑडिट प्रक्रियेचा उद्देश महाविद्यालयांना दोषी ठरविणे नसून त्यांच्या सामर्थ्यांची ओळख करून देणे, त्रुटी दूर करण्यासाठी मार्गदर्शन करणे आणि सातत्यपूर्ण सुधारणा (Continuous Quality Improvement) घडवून आणणे हा आहे. प्रत्येक ऑडिटनंतर स्पष्ट गुणांकन, सुधारणा कृती आराखडा (Action Taken Report) आणि ठराविक कालावधीनंतर Follow-up Audit झाल्यास गुणवत्ता वृद्धीची प्रक्रिया अधिक परिणामकारक ठरते.

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020, AICTE, UGC, NBA, NAAC आणि जागतिक गुणवत्ता मानकांचा विचार करता, प्रत्येक विद्यापीठाने 360° Institutional Audit Framework स्वीकारणे ही काळाची गरज आहे. अशी प्रणाली केवळ संस्थांचे मूल्यमापन करणार नाही, तर उत्कृष्टतेची संस्कृती निर्माण करेल, विद्यार्थ्यांचा विश्वास वाढवेल, संशोधनाला चालना देईल आणि भारतीय उच्च शिक्षणाला जागतिक स्तरावर अधिक स्पर्धात्मक बनवेल.

"ऑडिट म्हणजे चुका शोधण्याची प्रक्रिया नाही; ती उत्कृष्टतेकडे नेणारी, उत्तरदायित्व वाढविणारी आणि गुणवत्तेला नवी दिशा देणारी सतत सुधारण्याची संस्कृती आहे. विद्यापीठाने ही संस्कृती रुजविली, तर प्रत्येक संलग्न महाविद्यालय उत्कृष्टतेच्या दिशेने आत्मविश्वासाने वाटचाल करेल."