Thoughts of Dr Jitendra Hole

  जीविका आणि उपजीविका : पोटाची गरज आणि जीवनाचा अर्थ लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले, पुणे सकाळ झाली की प्रत्येकाची धावपळ सुरू होते. शेतकरी शेताकडे जातो, कामगार कारखान्यात पोहोचतो, शिक्षक वर्गात प्रवेश करतो आणि व्यापारी दुकान उघडतो. कामे वेगवेगळी असली तरी प्रत्येकाच्या प्रयत्नांमागे एक समान गरज असते—स्वतःचे आणि कुटुंबाचे जीवन चालवणे. या गरजेशी जोडलेले दोन शब्द म्हणजे ‘जीविका’ आणि ‘उपजीविका’. सामान्य भाषेत हे दोन्ही शब्द जीवननिर्वाहाचे साधन या जवळपास समान अर्थाने वापरले जातात. नोकरी, शेती, व्यवसाय, मजुरी किंवा एखादे कौशल्य यांच्या साहाय्याने माणूस आपली उपजीविका करतो. ‘उपजीविका’ म्हणजे केवळ जोडधंदा किंवा दुय्यम व्यवसाय असा अर्थ होत नाही. एखाद्या कुटुंबाचा मुख्य व्यवसायदेखील त्याच्या उपजीविकेचे साधन असतो. मात्र, या शब्दांचा विचार करताना एक मोठा प्रश्न समोर येतो—आपण जगण्यासाठी काम करतो, पण त्या कामातून आपल्याला कसे जीवन घडवायचे आहे? माणसाला अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य आणि शिक्षण यांसाठी पैसा आवश्यक असतो. त्यामुळे कमाईची इच्छा चुकीची नाही. घरखर्च भागवणे, मुलांना शिकवणे, आईवडिलांच...

 🙏 नम्र व भावपूर्ण आवाहन 🙏 भुलाबाई म्हणजे साक्षात माता पार्वतीचे मंगलमय रूप आणि आपल्या खानदेशच्या समृद्ध संस्कृतीचा पवित्र वारसा आहे. आपण सर्वांनी आपल्या घराघरांत श्रद्धेने भुलाबाईची स्थापना करून हा उत्सव भक्तिभावाने साजरा करावा, ही नम्र विनंती. आपल्या आजी-आईने जपलेली ही सुंदर परंपरा लोप पावू देऊ नका. चला, भुलाबाईची पारंपरिक गाणी आणि टिपऱ्यांचा मंगल नाद पुन्हा घरोघरी गुंजवूया व हा अमूल्य वारसा पुढील पिढीच्या हाती श्रद्धेने सोपवूया! 🙏 *भुलाबाई : खानदेशच्या लोकसंस्कृतीचा समृद्ध वारसा आणि रोझोदा गावातील एक भावपूर्ण आठवण* लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले खानदेशची भूमी लोकपरंपरा, सण-उत्सव, लोकगीते आणि लोककलांनी समृद्ध आहे. कानबाई, गौराई, आखाजी आणि पोळा यांसारख्या पारंपरिक उत्सवांप्रमाणे भुलाबाईचा उत्सवही खानदेशच्या सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे. विशेषतः जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार जिल्ह्यांतील ग्रामीण भागात भुलाबाईची परंपरा मोठ्या श्रद्धेने आणि आनंदाने जपली जात असे. विदर्भ आणि मराठवाड्याच्या काही भागांतही हा उत्सव वेगवेगळ्या स्वरूपांत साजरा केला जातो. भुलाबाई हा प्रामुख्या...

 तासिका तत्त्व आणि अकरा महिन्यांची प्राध्यापक भरती — अपेक्षा कायमस्वरूपी, नोकरी मात्र अस्थिर! आज उच्च शिक्षण क्षेत्रात एक गंभीर आणि अस्वस्थ करणारे वास्तव वाढताना दिसत आहे—तासिका तत्त्वावर (CHB) आणि अकरा महिन्यांच्या करारावर प्राध्यापकांची नियुक्ती. ज्या शिक्षकाच्या खांद्यावर देशाची भावी पिढी घडवण्याची जबाबदारी आहे, त्याच शिक्षकाच्या स्वतःच्या नोकरीचे भविष्य जर दरवर्षी अनिश्चित असेल, तर गुणवत्तापूर्ण उच्च शिक्षणाची अपेक्षा आपण नेमकी कोणत्या आधारावर करणार? विद्यार्थी पूर्णवेळ — शिक्षक तासिका तत्त्वावर? विद्यार्थ्यांकडून संपूर्ण शैक्षणिक वर्षाची फी घेतली जाते. त्यांना गुणवत्तापूर्ण अध्यापन, प्रयोगशाळा, प्रकल्प मार्गदर्शन, संशोधन, mentoring, career guidance आणि रोजगारक्षम बनविण्याची अपेक्षा असते. मग एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतो— विद्यार्थ्याचे शिक्षण पूर्णवेळ असताना त्याचा शिक्षक मात्र तासिका तत्त्वावर का? प्राध्यापक म्हणजे केवळ वर्गात येऊन एक तास शिकवून निघून जाणारी व्यक्ती नाही. तो शिक्षक आहे, संशोधक आहे, मार्गदर्शक आहे, विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा शिल्पकार आहे आणि संस्थेच्या...

 उच्च शिक्षण व्यवस्था : गुणवत्ता घसरतेय की व्यवस्था कोलमडतेय? लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले, पुणे उच्च शिक्षण हे कोणत्याही राष्ट्राच्या प्रगतीचे सर्वात मोठे साधन मानले जाते. परंतु आज अनेक स्तरांवर अशी चिंता व्यक्त केली जाते की काही ठिकाणी उच्च शिक्षण व्यवस्थेची गुणवत्ता घसरत आहे. ही टीका सर्व संस्था किंवा सर्व व्यक्तींना लागू नाही; मात्र जिथे या समस्या आहेत, तिथे त्या गांभीर्याने घेण्याची गरज आहे. सर्वप्रथम, शिक्षणाचे राजकारण हा गंभीर विषय बनला आहे. काही ठिकाणी गुणवत्तेपेक्षा गटबाजी, पदांसाठी स्पर्धा, अंतर्गत संघर्ष आणि वैयक्तिक मतभेद यांचा शैक्षणिक वातावरणावर परिणाम होत असल्याची भावना निर्माण होते. "मान-सन्मान हा पदाला असतो; पद गेल्यावर मानही कमी होतो," अशी कटू अनुभूती अनेकांना येते. शिक्षक भरती ही पूर्णपणे गुणवत्ता आणि पारदर्शकतेवर आधारित असावी, अशी अपेक्षा असते. रिक्त पदे दीर्घकाळ न भरणे, करार तत्त्वावरील शिक्षकांवर अवलंबून राहणे किंवा गुणवत्तेला पुरेसे प्रोत्साहन न मिळणे यामुळे संस्थात्मक क्षमता कमी होऊ शकते. अध्यापन आणि मूल्यांकन ही शिक्षण व्यवस्थेची दोन महत्त्वाची आ...

 सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातील Mechanical Engineering Board of Studies : दूरदृष्टी, नेतृत्व आणि जबाबदारी – डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  (BOS Member, Mechanical Engineering,SPPU Pune, पश्चिम महाराष्ट्र प्रांत टोळी सदस्य, भारतीय शिक्षण मंडळ)  सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ (SPPU) हे देशातील अग्रगण्य विद्यापीठांपैकी एक असून त्याच्या कार्यक्षेत्रात सुमारे १०७ ते ११७ अभियांत्रिकी महाविद्यालये कार्यरत आहेत. यापैकी सुमारे ९९ महाविद्यालयांमध्ये Mechanical Engineering हा पदवी अभ्यासक्रम उपलब्ध आहे. या ९९ विभागांपैकी सुमारे १४ स्वायत्त (Autonomous) आणि ८५ अस्वायत्त (Non-Autonomous) महाविद्यालये आहेत. या व्यापक शैक्षणिक व्यवस्थेचे शैक्षणिक नेतृत्व करण्याची जबाबदारी Mechanical Engineering Board of Studies (BoS) वर असते. Board of Studies म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम तयार करणारी समिती नव्हे, तर ती संपूर्ण Mechanical Engineering Program चे शैक्षणिक प्रतिनिधित्व करणारी सर्वोच्च शैक्षणिक संस्था आहे. तिचे निर्णय हजारो विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणावर, शेकडो प्राध्यापकांच्या अध्यापनावर आणि ...

 उच्च शिक्षणातील गुणवत्ता वृद्धीसाठी विद्यापीठाची 360° ऑडिट प्रणाली : काळाची गरज – डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले (पश्चिम महाराष्ट्र प्रांत टोळी सदस्य भारतीय शिक्षण मंडळ) उच्च शिक्षण संस्थांची गुणवत्ता केवळ उत्कृष्ट निकाल, आधुनिक इमारती किंवा सुसज्ज प्रयोगशाळांवर अवलंबून नसते. विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षण, संशोधनासाठी पोषक वातावरण, पारदर्शक परीक्षा व्यवस्था, सक्षम प्रशासन आणि उत्तरदायी आर्थिक व्यवस्थापन उपलब्ध करून देणारी संस्थाच खऱ्या अर्थाने गुणवत्तापूर्ण ठरते. या सर्व घटकांची वस्तुनिष्ठ पडताळणी करण्यासाठी विद्यापीठ स्तरावर व्यापक आणि बहुआयामी (360°) ऑडिट प्रणाली विकसित करणे ही आजची गरज आहे. आज बहुतेक विद्यापीठे संलग्न आणि स्वायत्त महाविद्यालयांना शैक्षणिक मार्गदर्शन करतात; परंतु केवळ संलग्नता देणे पुरेसे नाही. त्या महाविद्यालयांमध्ये शिक्षणाची गुणवत्ता सातत्याने वाढत आहे का, विद्यार्थ्यांना आवश्यक कौशल्ये मिळत आहेत का, संशोधनाची संस्कृती विकसित होत आहे का आणि सार्वजनिक निधीचा योग्य वापर होत आहे का, याचे नियमित मूल्यमापन होणे आवश्यक आहे. ही भूमिका प्रभावीपणे पार पाडण्यासाठी ऑडिट ह...

 मोठेपणा पदाचा नसतो, तर मनाचा असतो (डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे) या जगात कोणाचेही कोणावाचून काहीच अडत नाही. प्रत्येक गोष्टीला पर्याय असतो. त्यामुळे "माझ्याशिवाय काहीच होणार नाही" हा विचार हा वास्तव नसून अहंकाराचा परिणाम आहे. प्रत्येक व्यक्ती महत्त्वाची असते. प्रत्येक जण स्वतःसाठी, आपल्या कुटुंबासाठी आणि आपल्या समूहासाठी अनमोल असतो. मनुष्य हा समूहात राहणारा प्राणी आहे. त्याला मित्र, नातेवाईक, सहकारी आणि समाज यांच्यात राहणे आवडते. त्यामुळे प्रत्येकाचा एक स्वतंत्र सन्मान आणि अस्तित्व असते. प्रत्येक समूहात काही व्यक्तींना नेतृत्वाची संधी मिळते. गावात सरपंच, शहरात लोकप्रतिनिधी, शाळेत मुख्याध्यापक, महाविद्यालयात प्राचार्य, कंपनीत व्यवस्थापक, कार्यालयात अधिकारी, बँकेत शाखाप्रमुख—ही सर्व पदे जबाबदारीची असतात, श्रेष्ठत्वाची नाहीत. त्यांच्या नेतृत्वामुळे समूहाची प्रगती होते; परंतु त्या पदामुळे ते इतरांपेक्षा मोठे होत नाहीत. खरा नेता तोच, जो आपल्या लोकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होतो, त्यांच्या अडचणी समजून घेतो आणि प्रत्येकाला सन्मानाने वागवतो. लोकांच्या मनात स्थान मिळवण्यासाठी अधिकाराप...

 संघर्ष, गैरसमज आणि माझी भारतीयता डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  संघर्ष माझ्यासाठी कधीच नवीन नव्हता. आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर, प्रत्येक वळणावर संघर्ष माझ्या समोर उभा राहिला. प्रत्येक वेळी त्याने माझी परीक्षा घेतली; पण मी त्याचे भीतीने नव्हे, तर अभिमानाने आणि आनंदाने स्वागत केले. कारण मला ठाऊक होते की संघर्ष माणसाला घडवतो, त्याला अधिक सक्षम, संयमी आणि परिपक्व बनवतो. वयाच्या अवघ्या पंधराव्या वर्षापासून मी हिंदुत्वाचा प्रचार-प्रसार, भारतीय संस्कृतीचा अभ्यास आणि भारतीय ज्ञानपरंपरेचे जतन व प्रसार करण्याचा प्रयत्न करत आलो आहे. हा प्रवास कधीच सोपा नव्हता. जेव्हा माझ्या वयाची मुले खेळण्यात रमायची, तेव्हा मी कीर्तन, भजन आणि संतवाङ्मय ऐकण्यात आनंद शोधत होतो. त्यावेळी मित्र, शेजारी आणि नातेवाईक मला "भजन्या" म्हणायचे. स्वदेशी विचारवंत राजीव दीक्षित यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन मी गोसेवेच्या कार्यात सहभागी झालो. तेव्हा काहींनी मला "गुराखी, ढोरक्या "  म्हणून हिणवले. भारतीय पंचांग, ज्योतिष, ग्रह-तारे आणि भारतीय ज्ञानपरंपरेचा अभ्यास करू लागलो, तेव्हा काहींनी मला "ब्रा...

 ९०% गुणांच्या विद्यार्थ्यांना शिकवणे — प्राध्यापक आणि संस्थेसमोरील मोठी जबाबदारी लेखक - डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  (स्पष्टीकरण- हा लेख कोणत्याही विशिष्ट संस्था, महाविद्यालय, विद्यापीठ, व्यवस्थापन, प्राध्यापक किंवा व्यक्तीला उद्देशून लिहिलेला नाही. उच्च शिक्षणाची गुणवत्ता, गुणवंत विद्यार्थ्यांचे योग्य मार्गदर्शन आणि प्राध्यापकांची शैक्षणिक जबाबदारी याबाबतचे हे सर्वसाधारण व सकारात्मक शैक्षणिक चिंतन आहे. या लेखातील कोणत्याही विधानाचा संबंध एखाद्या विशिष्ट संस्थेशी किंवा व्यक्तीशी जोडून त्याचा वेगळा अथवा वैयक्तिक अर्थ काढू नये. लेखाचा एकमेव उद्देश गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, संशोधन, नवकल्पना आणि विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक क्षमतेच्या विकासाबाबत सकारात्मक विचार मांडणे हा आहे.) जेव्हा एखाद्या महाविद्यालयात ९०% किंवा त्याहून अधिक गुण मिळवलेले गुणवंत विद्यार्थी प्रवेश घेतात, तेव्हा संस्थेसाठी ती निश्चितच महत्त्वाची उपलब्धी असते. पण इथेच संस्थेचे काम संपत नाही; खरे काम तर त्यानंतर सुरू होते. कारण अशा विद्यार्थ्यांची बौद्धिक क्षमता ओळखून तिला योग्य दिशा देणे ही मोठी शैक्षणिक आणि नैतिक जबा...

*राक्षसी प्रवृत्तींचा संहार आणि स्त्रीशक्ती* सावधान! स्त्रीच्या सहनशीलतेला तिची कमजोरी समजू नका! इतिहास सांगतो—अत्याचाराचा अतिरेक झाला की ‘शक्ती’ जागी होते! (लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले, पुणे) इतिहासाची पाने उलटून पाहा. पुराणकथा वाचा. भारतीय संस्कृतीतील शक्तीची प्रतीके समजून घ्या. एक गोष्ट वारंवार समोर येते—जेव्हा अहंकार सत्तेच्या डोक्यात चढतो, जेव्हा अन्यायाला नियम समजले जाते, जेव्हा क्रौर्याला अधिकाराचे कवच मिळते आणि जेव्हा स्त्रीच्या सहनशीलतेला तिची कमजोरी समजले जाते, तेव्हा ‘शक्ती’ जागृत होते. ही शक्ती म्हणजे केवळ मंदिरातील मूर्ती नाही. ती दुर्गा आहे. ती काली आहे. ती चंडी आहे. ती चामुंडा आहे. आणि आधुनिक काळात ती अन्यायाविरुद्ध निर्भयपणे उभी राहणारी सामान्य स्त्रीसुद्धा आहे! भारतीय पुराणपरंपरेत महिषासुराचा अंत दुर्गेच्या हातून होतो. चंड-मुंडाच्या संहाराशी चामुंडेचे रूप जोडले जाते. रक्तबीजासारख्या अनियंत्रित दुष्टशक्तीसमोर कालीचे प्रखर रूप उभे राहते. शुंभ-निशुंभाच्या अहंकारालाही देवीशक्ती आव्हान देते. याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक राक्षसाचा वध केवळ स्त्रीनेच केला. पण भारतीय शक...

 *तापीय/ उष्मा अभियांत्रिकीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI in Thermal Engineering)* कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) ही संगणक विज्ञानाची अशी शाखा आहे जी मानवी बुद्धिमत्तेप्रमाणे विचार करणे, निर्णय घेणे आणि समस्या सोडविणे यासाठी संगणकांना सक्षम करते. आज AI चा वापर आरोग्य, शिक्षण, वित्त, उत्पादन, वाहतूक आणि अभियांत्रिकी अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये होत आहे. उष्मा अभियांत्रिकी (Thermal Engineering) हे यांत्रिकी अभियांत्रिकीचे महत्त्वाचे क्षेत्र असून त्यामध्ये उष्णतेचे उत्पादन, हस्तांतरण, साठवण आणि उपयोग यांचा अभ्यास केला जातो. AI मुळे उष्मा अभियांत्रिकीतील प्रणाली अधिक कार्यक्षम, विश्वासार्ह आणि ऊर्जा-बचत करणाऱ्या बनत आहेत. *उष्मा अभियांत्रिकीचे महत्त्व* उष्मा अभियांत्रिकीमध्ये बॉयलर, वाफेचे टर्बाइन, उष्णता विनिमयक (Heat Exchanger), वातानुकूलन प्रणाली (HVAC), अंतर्गत ज्वलन इंजिने(IC Engine) , रेफ्रिजरेशन प्रणाली आणि ऊर्जा प्रकल्प यांचा समावेश होतो. या प्रणालींचे कार्यक्षम संचालन आणि देखभाल ही एक मोठी जबाबदारी असते. AI या क्षेत्रात नवीन शक्यता निर्माण करत आहे. *AI चे प्रमुख ...

 *Viksit Bharat Shiksha Abhiyan (My perceptive)* @Dr. Jitendra Atmaram Hole, Pune The implementation of this educational campaign will be the most critical aspect. It is essential to implement this initiative in a phased manner, as each stage of the process comprises multiple steps, the successful execution of each of which is contingent upon the successful completion of the preceding step. Prioritization will be crucial to ensure the optimal sequencing of the various points outlined in the campaign. Inclusivity in the implementation process will be of paramount importance. Since education is a subject on the Concurrent List, it necessitates meticulous planning, joint oversight, and collaborative implementation between the Central and State governments. To ensure satisfactory implementation, the timely allocation of necessary resources—human, infrastructural, and financial—at both the Central and State levels will be of vital significance. The first critical prerequisite for the ef...

 विकसित भारत शिक्षा अधिष्ठान विधेयक २०२५ डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  मानक परिषद मानक इंग्लिश मध्ये स्टँडर्ड ,ही परिषद संपूर्ण विषयाचे ,विद्यार्थ्यांचे ,शिक्षकाचे व इतर सर्व कर्मचाऱ्याचे मानक ठरवील. उदा. व्यावसायिक शिक्षण कोर्स चा कालावधी ,सिलॅबस ,शिक्षक, जागा, रचना, बांधकाम ,आवश्यक सुविधा ,अत्यावश्यक गरजा , मूलभूत शैक्षणिक गरजा, कर्मचारी, खर्च, फी ,परीक्षा पद्धती, निकाल पद्धती, teaching learning प्रोसेस याबरोबरच शिक्षकाचा दर्जा ,विद्यार्थ्यांचा दर्जा हे निश्चित करील. स्किल based शिक्षण घेण्यासाठी अत्यावश्यक त्या पद्धती. मूल्यांकन पद्धती व प्रात्यक्षिक शिक्षण हे आवश्यक आहे.  आता विषय असा आहे की अलग अलग विद्यापीठ, स्वायत्त विद्यापीठ ,कॉलेज हे आपल्या आपल्या क्षमतेनुसार अभ्यासक्रम तयार करतात .पण त्याची विषमता ही अधिक असते. एक स्टँडर्ड अभ्यासक्रम हा ठरविला गेला पाहिजे की सर्वमान्य असेल . अभ्यासक्रम हा कोणीही एकटा माणूस किंवा एकटी संस्था करू शकत नाही . असंख्य लोकांचा सल्ला व प्रत्यक्ष सहभाग अनिवार्य असला पाहिजे त्यानंतर त्या विषयाचा अभ्यासक्रम ठरविला पाहिजे. अभ्यासक्...

 *Viksit Bharat Education Foundation Bill 2025* Dr. Jitendra Atmaram Hole, Pune (Copyright ©️) *The Standards Council* (In English, 'Manak' translates to 'Standard'.) This Council shall establish the standards for all academic subjects, students, teachers, and all other staff members. For instance, it will determine the duration of vocational education courses, syllabi, teacher qualifications, premises, structural design, construction standards, necessary amenities, essential requirements, fundamental educational needs, staffing norms, expenditure limits, fee structures, examination methodologies, result evaluation systems, and teaching-learning processes. Furthermore, it will define and ensure the quality standards for both teachers and students. To facilitate skill-based education, specific methodologies—including robust assessment systems and practical training—are absolutely essential. The current issue is that various universities—including autonomous universities ...

 QS रँकिंग म्हणजे काय? डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  आजकाल सगळीकडे चर्चा सुरू आहे की QS आणि NIRF रँकिंग म्हणजे काय?  QS रँकिंग म्हणजे Quacquarelli Symonds या ब्रिटनमधील शिक्षण व संशोधन क्षेत्रातील संस्थेद्वारे दरवर्षी प्रकाशित केले जाणारे जागतिक विद्यापीठांचे क्रमांकन (World University Rankings) होय. ही रँकिंग जगातील विद्यापीठांची तुलना करून त्यांच्या गुणवत्तेचा अंदाज लावण्यासाठी केली जाते. QS रँकिंगचे प्रमुख घटक (Main Parameters of QS Ranking): १) Academic Reputation (शैक्षणिक प्रतिष्ठा) – जगभरातील प्राध्यापक, संशोधक आणि तज्ञ यांच्याकडून मिळालेल्या मतांवर आधारित मूल्यांकन: 40% २) Employer Reputation (नियोक्त्यांची प्रतिष्ठा) . पदवीधर विद्यार्थ्यांना रोजगार देणाऱ्या उद्योगांच्या मतांवर आधारित.: 10% ३)Faculty/Student Ratio (शिक्षक-विद्यार्थी गुणोत्तर) – प्रत्येक विद्यार्थ्यांमागे किती शिक्षक उपलब्ध आहेत यावर आधारित: 20% ४)Citations per Faculty (प्राध्यापकांमागे संशोधन संदर्भसंख्या) – संशोधनातील गुणवत्ता आणि प्रभाव मोजण्यासाठी : 20% ५)International Faculty Ratio (आंतरराष...

 शिक्षणातील दोन बाजू : शिक्षकाचा छळ आणि विकृत शिक्षक मानसिकता डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले, पुणे शिक्षक हा समाजाचा दीपस्तंभ आहे — तोच विद्यार्थ्यांच्या जीवनात ज्ञान, संस्कार आणि मूल्यांची ज्योत प्रज्वलित करतो. पण आजचा हा दीपस्तंभ दोन टोकांच्या वाऱ्यांत अडकला आहे. एका बाजूला व्यवस्थात्मक दबाव, अहवालांची भीती आणि अपमानाचा छळ आहे, तर दुसऱ्या बाजूला काही शिक्षकांच्या विकृत मानसिकतेतून निर्माण होणारा नकारात्मक वातावरणाचा धोका आहे. आज शिक्षण क्षेत्रात NBA, NAAC, NIRF, AICTE यांसारख्या मानांकन प्रक्रियांचा प्रचंड भार शिक्षकांवर टाकला जातो. हेतू चांगला असला तरी पद्धतीने शिक्षकांचा आत्मसन्मान हिरावला आहे. शिक्षकाचा वेळ अध्यापन, संशोधन आणि विद्यार्थ्यांसोबत घालवण्याऐवजी फाईल्स, रिपोर्ट्स आणि ऑडिटमध्ये हरवतो. शिक्षक “ज्ञानदाता” नसून “कागदपत्रे भरणारा कर्मचारी” म्हणून ओळखला जातो — हाच शिक्षण क्षेत्रातील सर्वात मोठा अपमान आहे. अधिकाऱ्यांची वृत्ती "आदेश देणारी" झाली आहे, "समजून घेणारी" नाही. “हे आजच हवं!”, “तुम्ही काहीच केलं नाही!” — अशा शब्दांनी शिक्षकाच्या आत्मसन्मानावर वार होतात...

 मायासुर – भारतीय ज्ञानपरंपरेतील अभियंता लेखक - डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  ठिकाण - राजर्षी शाहू अभियांत्रिकी महाविद्यालय पुणे  संवाद - शिक्षक व विद्यार्थी  मुलांनो,  दरवर्षी १५ सप्टेंबर हा दिवस अभियंता दिवस म्हणून का साजरा केला जातो? उत्तर -  कारण या दिवशी भारत रत्न डॉ. मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या (M. Visvesvaraya) यांचा जन्मदिन आहे.  शिक्षक - आजच्या या पवित्र दिवशी मी तुम्हा भारतीय ज्ञान परंपरेतील एक अभियंता मयासुर / मायासुर याच्या बद्दल माहिती सांगणार आहे .  शिक्षक व्याख्यान -  भारतीय पुराणकथांमध्ये मायासुर हा असुरांचा वास्तुशिल्पज्ञ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याने वास्तुशास्त्र, शिल्पकला, यंत्रविद्या आणि नगररचना यामध्ये अप्रतिम कौशल्य प्राप्त केले होते. आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर तो एक तंत्रज्ञ अभियंता व नगररचनाकार होता. अभियंता म्हणून  त्याचे योगदान हे अविस्मरणीय आहे  त्याने  इंद्रप्रस्थ येथे पांडवांसाठी त्याने बांधलेली मायासभा ही अभियांत्रिकीचा अद्भुत नमुना मानली जाते. तिच्यात प्रकाश, ध्वनी, आरसे, पाणी व जमिनीचे विलक्षण ...

 चहा - दर्शन ( philosophy) - *आजचा गमतीदार विषय*  डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  ( कृपया हे माझे वैयक्तिक मत आहे) चहा पिणे ही अत्यंत सामान्य व साधारण बाब आहे पण यामध्ये गमतीदार भाग म्हणजे चहा पिणारे आणि पाजनाऱ्यांचे प्रकार व त्यांचे स्वभाव विशेष पुढील प्रमाणे - १) मीटिंग किंवा सभे मध्ये चहाच्या कपावरून अधिकारी आणि सामान्य कर्मचारी लक्षात येते. अधिकाऱ्याला विशेष स्वतंत्र कप व सामान्य कर्मचारीला साधे प्लास्टिक ,कागदाचे कप हा फरक. २) मीटिंग मध्ये बसलेल्या काही विशिष्ट लोकांना चहा देणे यावरून असे ओळख्याचे की ते अधिकारी हलकट आहेत आणि वाटप करणारे निकृष्ट दर्जाचे फक्त भंगार वर्गिकरणाचे आहे . ३) अतिथी म्हणून गेल्यावर चहा जर उत्तम असेल तर ती व्यक्ती महत्वाची असून गृहिणी ही उच्च विचार श्रेणीची आहे . ४) अतिथी म्हणून गेल्यावर चहा जर मध्यम असेल तर ती व्यक्ती सामान्य ,मध्यम असून गृहिणी ही राजकीय विचार श्रेणीची आहे म्हणजे ती असा विचार करते की मी चहा देऊन आदरसत्करही करते व यातच माझे पैसे वाचाविते म्हणजे दोन्ही खुश. ५) अतिथी म्हणून गेल्यावर चहा जर निकृष्ट दर्जाचा असेल तर ती व्यक्ती ...

 *शिक्षक व विद्यार्थी मूल्यांकन* *सत्यता की दांभिकता?* डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  संध्याकाळची वेळ होती. कॉलेजच्या कॅन्टीन मध्ये मित्रांसोबत गप्पा मारत बसलो होतो. शिक्षक असल्यामुळे साहजिकच शिकणे ,शिकविणे यावर चर्चा होत होती. त्यामध्ये विद्यार्थी मूल्यांकन हा महत्वाचा मुद्दा समोर आला. प्रत्येकाचे विचार हे वेगवेगळे होते. १) उत्तम मांडणी सध्या सरळ भाषेत समजावून सांगणे  २) अतिशय प्रामाणिकपणे कष्ट करून शिकविणे व नोट्स उपलब्ध करून देणे  ३)शिक्षक म्हणून वर्गात शिकविण्याच्या पद्धती प्रभावी आणि विद्यार्थ्यांच्या विकासास पूरक असाव्यात. ४) विद्यार्थी-केंद्रित अध्यापन असायला पाहिजे . (Student-Centered Teaching) ५)विद्यार्थ्यांच्या गरजा, गती, आणि आवडीनुसार अध्यापन करायला पाहिजे . ६);प्रश्नोत्तरे, चर्चासत्रे, आणि गटकाम यांचा समावेश करायला पाहिजे. ६)विद्यार्थ्यांना विचार करण्यास आणि उत्तर शोधण्यास प्रवृत्त करायाला पाहिजे. ७) उदाहरणांद्वारे शिकवायला पाहिजे . (Teaching through Examples) प्रत्यक्ष उदाहरणे, गोष्टी, किंवा दैनंदिन जीवनातील संदर्भ वापरून विषय समजावून सांगणे यामुळे...

 NIRF म्हणजे काय? उद्देश योग्य दिशा मार्गदर्शक  लेखक - डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे  NIRF म्हणजे (National Institutional Ranking Framework). ही भारत सरकारच्या *शिक्षण मंत्रालयाची* एक योजना आहे, ज्याद्वारे दरवर्षी भारतातील उच्च शिक्षण संस्थांची गुणवत्ता आणि कामगिरीवर आधारित *रँकिंग (क्रमवारी)* दिली जाते.  *NIRF रँकिंगचे प्रमुख गट (Categories):* NIRF वेगवेगळ्या शिक्षण क्षेत्रांसाठी रँकिंग देते: 1. एकूण (Overall) 2. विद्यापीठ (University) 3. अभियांत्रिकी (Engineering) 4. व्यवस्थापन (Management) 5. औषधनिर्माण (Pharmacy) 6. कायदा (Law) 7. वैद्यकीय (Medical) 8. आर्किटेक्चर (Architecture) 9. डेंटल (Dental) 10. कृषी आणि संलग्न क्षेत्र (Agriculture & Allied Sectors) 11. संशोधन (Research) 12. नवोन्मेष (Innovation) NIRF रँकिंगसाठी वापरले जाणारे *पाच मुख्य निकष (Parameters)* 1. *अध्यापन, शिक्षण आणि संसाधने (Teaching, Learning & Resources – TLR) – 30%* शिक्षकांची गुणवत्ता व संख्या व शिक्षकाची गुणवत्ता ही त्याचा अनुभव व उच्च शिक्षण म्हणजे PhD डिग्री आणि नंतर त्याने केले...

  लोकनेता/नगरसेवक कसा असावा ? राष्ट्रहितासाठी अतिशय महत्वाचे   Dr Jitendra Atmaram Hole Pune   ( या लेखातील विचार हे लेखकाचे खाजगी विचार आहेत कोणीही अर्थाचा अनर्थ करू नये. कोणत्याही व्यक्तीशी संबंधित नाही . आणि विनंती आहे की लेखातील मजकूर जसा आहे तसाच पुढे फॉरवर्ड करावा. ) आपले व आपल्या विभागाचे / राष्ट्राचे / नगराचे भविष्य म्हणजे लोकनेता/ नगरसेवक निवड   लोकनेता/ नगरसेवकची निवड ही सामान्य नागरिकाच्या मतांच्या आधारावर होणार असते . पण आपण लोकनेता/ नगरसेवक निवडताना काही महत्वाची बाबींचा विचार करायला पाहिजे. आपण सुरवातीला नगरसेवक / लोकनेता कसा असावा याबद्दल विविध धर्म ग्रंथाचा संदर्भ घेऊन संकलित केलेली नाही ती अशी :चाणक्यनीती नुसार   लोकनेता/नगरसेवकाने व्यवहारकौशल्य व धोरणात्मक दूरदृष्टी ठेवावी. कृष्णनीती नुसार   नगरसेवकाने सेवाभाव , न्यायप्रियता व लोकसंग्रह साधावा.विदुरनीती नुसार नगरसेवकाने सत्यनिष्ठा , धर्मनिष्ठा व प्रजेसाठी त्यागभाव ठेवावा. धर्मशास्त्रानुसार नुसार     नगरसेवक धर्मपालक व प्रजासुरक्षक असावा. अर्थशास्त्रानुसार...