उच्च शिक्षण व्यवस्था : गुणवत्ता घसरतेय की व्यवस्था कोलमडतेय?
लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले, पुणे
उच्च शिक्षण हे कोणत्याही राष्ट्राच्या प्रगतीचे सर्वात मोठे साधन मानले जाते. परंतु आज अनेक स्तरांवर अशी चिंता व्यक्त केली जाते की काही ठिकाणी उच्च शिक्षण व्यवस्थेची गुणवत्ता घसरत आहे. ही टीका सर्व संस्था किंवा सर्व व्यक्तींना लागू नाही; मात्र जिथे या समस्या आहेत, तिथे त्या गांभीर्याने घेण्याची गरज आहे.
सर्वप्रथम, शिक्षणाचे राजकारण हा गंभीर विषय बनला आहे. काही ठिकाणी गुणवत्तेपेक्षा गटबाजी, पदांसाठी स्पर्धा, अंतर्गत संघर्ष आणि वैयक्तिक मतभेद यांचा शैक्षणिक वातावरणावर परिणाम होत असल्याची भावना निर्माण होते. "मान-सन्मान हा पदाला असतो; पद गेल्यावर मानही कमी होतो," अशी कटू अनुभूती अनेकांना येते.
शिक्षक भरती ही पूर्णपणे गुणवत्ता आणि पारदर्शकतेवर आधारित असावी, अशी अपेक्षा असते. रिक्त पदे दीर्घकाळ न भरणे, करार तत्त्वावरील शिक्षकांवर अवलंबून राहणे किंवा गुणवत्तेला पुरेसे प्रोत्साहन न मिळणे यामुळे संस्थात्मक क्षमता कमी होऊ शकते.
अध्यापन आणि मूल्यांकन ही शिक्षण व्यवस्थेची दोन महत्त्वाची आधारस्तंभ आहेत. जर अध्यापन प्रेरणादायी नसेल, प्रयोगशाळा अद्ययावत नसतील, प्रात्यक्षिके औपचारिक ठरतील किंवा मूल्यांकनात निष्पक्षता व गुणवत्ता कमी पडेल, तर विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानावर आणि कौशल्यांवर त्याचा परिणाम होतो.
संशोधन क्षेत्रातही काही ठिकाणी संख्येला गुणवत्तेपेक्षा अधिक महत्त्व दिले जाते, अशी टीका केली जाते. दर्जेदार संशोधन, पेटंट, उद्योग सहकार्य आणि समाजोपयोगी नवोपक्रम यांना अधिक चालना मिळणे आवश्यक आहे.
सरकार, विद्यापीठे, UGC, AICTE, संस्था व्यवस्थापन, शिक्षक आणि विद्यार्थी—या सर्व घटकांची जबाबदारी परस्परपूरक आहे. धोरणे तयार करणे, त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी, शैक्षणिक लेखापरीक्षण, शिक्षक प्रशिक्षण, संशोधनाला पाठबळ, अद्ययावत प्रयोगशाळा आणि निष्पक्ष मूल्यांकन यांचा सातत्याने आढावा घेणे आवश्यक आहे.
काही प्रमुख समस्या ज्या वारंवार चर्चेत येतात:
- अंतर्गत राजकारण व गटबाजी
- गुणवंत शिक्षकांची उपेक्षा
- रिक्त शिक्षक पदे
- अपुरी किंवा कालबाह्य प्रयोगशाळा व उपकरणे
- संशोधनासाठी अपुरी संसाधने
- परीक्षा व मूल्यांकन प्रक्रियेवरील प्रश्न
- विद्यार्थीकेंद्रित शिक्षणाऐवजी औपचारिकता
- प्रशासकीय कामाचा वाढता ताण
- गुणवत्ता आणि नैतिक मूल्यांचा ऱ्हास
जर या आव्हानांकडे वेळेत लक्ष दिले नाही, तर उच्च शिक्षणाचे उद्दिष्ट केवळ पदवी देण्यापुरते मर्यादित राहण्याचा धोका आहे. उत्कृष्ट अभियंते, संशोधक, शिक्षक आणि उद्योजक घडवण्यासाठी केवळ अभ्यासक्रम पुरेसा नसतो; त्यासाठी गुणवत्तापूर्ण अध्यापन, पारदर्शक प्रशासन, आधुनिक सुविधा, संशोधन संस्कृती आणि नैतिक नेतृत्व आवश्यक असते.
शेवटी एक प्रश्न समाजासमोर उभा राहतो—
"आपण फक्त पदवीधर तयार करत आहोत, की ज्ञान, कौशल्य, चारित्र्य आणि सामाजिक उत्तरदायित्व असलेले नागरिक घडवत आहोत?"
याचे प्रामाणिक उत्तर शोधणे हीच उच्च शिक्षण व्यवस्थेच्या पुनरुत्थानाची पहिली पायरी ठरेल.
Comments
Post a Comment