तासिका तत्त्व आणि अकरा महिन्यांची प्राध्यापक भरती — अपेक्षा कायमस्वरूपी, नोकरी मात्र अस्थिर!

आज उच्च शिक्षण क्षेत्रात एक गंभीर आणि अस्वस्थ करणारे वास्तव वाढताना दिसत आहे—तासिका तत्त्वावर (CHB) आणि अकरा महिन्यांच्या करारावर प्राध्यापकांची नियुक्ती.

ज्या शिक्षकाच्या खांद्यावर देशाची भावी पिढी घडवण्याची जबाबदारी आहे, त्याच शिक्षकाच्या स्वतःच्या नोकरीचे भविष्य जर दरवर्षी अनिश्चित असेल, तर गुणवत्तापूर्ण उच्च शिक्षणाची अपेक्षा आपण नेमकी कोणत्या आधारावर करणार?

विद्यार्थी पूर्णवेळ — शिक्षक तासिका तत्त्वावर?

विद्यार्थ्यांकडून संपूर्ण शैक्षणिक वर्षाची फी घेतली जाते. त्यांना गुणवत्तापूर्ण अध्यापन, प्रयोगशाळा, प्रकल्प मार्गदर्शन, संशोधन, mentoring, career guidance आणि रोजगारक्षम बनविण्याची अपेक्षा असते.

मग एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतो—

विद्यार्थ्याचे शिक्षण पूर्णवेळ असताना त्याचा शिक्षक मात्र तासिका तत्त्वावर का?

प्राध्यापक म्हणजे केवळ वर्गात येऊन एक तास शिकवून निघून जाणारी व्यक्ती नाही. तो शिक्षक आहे, संशोधक आहे, मार्गदर्शक आहे, विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा शिल्पकार आहे आणि संस्थेच्या शैक्षणिक संस्कृतीचा महत्त्वाचा आधार आहे.

तरीही काही ठिकाणी शिक्षकाला केवळ “लेक्चर घेण्यासाठी उपलब्ध मनुष्यबळ” म्हणून पाहिले जात असेल, तर ही उच्च शिक्षणासाठी गंभीर बाब आहे.

ऑर्डर अकरा महिन्यांची — अपेक्षा मात्र अमर्याद!

अकरा महिन्यांच्या करारावर नियुक्त झालेल्या प्राध्यापकाकडून अपेक्षा मात्र कायमस्वरूपी प्राध्यापकाप्रमाणेच असतात.

त्याने उत्तम अध्यापन करावे, विद्यार्थ्यांचा निकाल सुधारावा, प्रोजेक्ट मार्गदर्शन करावे, संशोधन करावे, संशोधन पेपर प्रकाशित करावेत, पेटंट करावे, परिषदांमध्ये सहभागी व्हावे, NAAC-NBA व accreditation ची कामे करावीत, Outcome Based Education राबवावे, परीक्षा घ्याव्यात, पेपर तपासावेत, विद्यार्थ्यांचे mentoring करावे, पालकांशी संवाद साधावा, प्रवेश प्रक्रियेत योगदान द्यावे, विविध समित्यांवर काम करावे आणि संस्थेच्या प्रत्येक उपक्रमासाठी उपलब्ध राहावे.

काम पूर्णवेळाचे, जबाबदाऱ्या कायमस्वरूपी पदाच्या; पण नियुक्ती फक्त अकरा महिन्यांची!

ही विसंगती विचार करायला लावणारी आहे.

अकरा महिने पूर्ण... आणि मग ‘ब्रेक’!

वर्षभर संस्थेच्या प्रगतीसाठी काम केले.

विद्यार्थ्यांना घडवले.

निकालासाठी मेहनत घेतली.

प्रकल्प पूर्ण करून घेतले.

संशोधन केले.

अहवाल तयार केले.

संस्थेच्या विविध उपक्रमांमध्ये योगदान दिले.

आणि अकरा महिने पूर्ण झाल्यानंतर—

ब्रेक!

कालपर्यंत ज्याच्याकडून विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडवण्याची अपेक्षा होती, त्याच प्राध्यापकासमोर आता स्वतःच्या भविष्याचा प्रश्न उभा राहतो.

पुढच्या वर्षी ऑर्डर मिळेल का?

पुन्हा नियुक्ती होईल का?

आपल्याला पुढे चालू ठेवतील का?

की आपल्या जागी दुसऱ्याची नियुक्ती होईल?

आणि मग सुरू होते पुढील ऑर्डरसाठी प्रतीक्षा, भेटी, विनंत्या आणि अनेकदा मनधरणीची अस्वस्थ प्रक्रिया.

“पुढची ऑर्डर मिळेल ना?”

उच्चशिक्षित, अनुभवी आणि विद्यार्थ्यांना भविष्याचा मार्ग दाखवणाऱ्या प्राध्यापकाच्या मनात दरवर्षी जर हा प्रश्न निर्माण होत असेल, तर व्यवस्थेने आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे.

कारण त्या प्राध्यापकाचेही कुटुंब आहे.

त्याच्या मुलांचे शिक्षण आहे.

घरखर्च आहे.

गृहकर्ज असू शकते.

वृद्ध आई-वडिलांची जबाबदारी असू शकते.

स्वतःच्या भविष्याचे आर्थिक नियोजन आहे.

परंतु अकरा महिन्यांनंतर पुन्हा त्याच्यासमोर अनिश्चितता उभी राहते.

स्वतःचे भविष्य अनिश्चित; पण विद्यार्थ्यांना भविष्याची स्वप्ने दाखवायची!

या व्यवस्थेतील सर्वात वेदनादायी विरोधाभास येथे दिसतो.

वर्गात शिक्षक विद्यार्थ्याला सांगतो—

“घाबरू नका. मेहनत करा. आत्मविश्वास ठेवा. तुमचे भविष्य उज्ज्वल आहे.”

पण त्याच वेळी त्या शिक्षकाच्या मनात स्वतःचा प्रश्न असतो—

“पुढच्या शैक्षणिक वर्षात माझी नोकरी असेल का?”

तरीही तो स्वतःची चिंता वर्गात घेऊन जात नाही.

तो विद्यार्थ्यांना शिकवतो.

त्यांचे doubts सोडवतो.

प्रोजेक्टसाठी अतिरिक्त वेळ देतो.

स्पर्धा परीक्षा, उच्च शिक्षण, उद्योग आणि संशोधनासाठी मार्गदर्शन करतो.

विद्यार्थ्यांच्या यशात आनंद शोधतो.

स्वतःच्या उद्याची खात्री नसतानाही विद्यार्थ्यांचा उद्या उज्ज्वल करण्यासाठी झटणारा हा प्राध्यापक आहे.

मोठमोठ्या घोषणा आणि पायाभूत अस्थिरता

आज उच्च शिक्षणामध्ये NAAC, NBA, NIRF, NEP, Outcome Based Education, Research, Innovation, Patent, Startup, SDG, Entrepreneurship, Industry-Institute Interaction अशा मोठ्या संकल्पनांवर भर दिला जातो.

या संकल्पना आवश्यक आणि महत्त्वाच्या आहेत.

परंतु त्या प्रत्यक्षात कोण राबवणार?

प्राध्यापक!

मग तोच प्राध्यापक जर व्यावसायिकदृष्ट्या अस्थिर असेल, तर गुणवत्तेची दीर्घकालीन संस्कृती कशी निर्माण होणार?

शिक्षकाला अस्थिर ठेवून स्थिर शिक्षणव्यवस्था निर्माण करता येत नाही.

प्राध्यापकाला तासांत मोजून शैक्षणिक उत्कृष्टता निर्माण करता येत नाही.

मानवसंसाधनावर सातत्याने काटकसर करून ज्ञानसंपन्न राष्ट्र उभे करता येत नाही.

तासिका तत्त्व आवश्यक असू शकते; पण ते कायमस्वरूपी पर्याय बनू नये

विशिष्ट विषय, तज्ज्ञ व्याख्याने, अचानक निर्माण झालेली गरज किंवा मर्यादित कालावधीच्या शैक्षणिक कामासाठी तासिका तत्त्वावरील नियुक्ती आवश्यक असू शकते.

अकरा महिन्यांचा करारही काही प्रशासकीय किंवा नियामक परिस्थितीत आवश्यक असू शकतो.

परंतु अशा व्यवस्थांचा वापर जर नियमित आणि दीर्घकालीन शिक्षक भरतीचा पर्याय म्हणून होऊ लागला, तर त्याचा परिणाम शिक्षकांबरोबरच विद्यार्थ्यांवर आणि अखेरीस शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर होऊ शकतो.

प्रश्न शिक्षकाच्या नोकरीपुरता मर्यादित नाही

हा विषय केवळ वेतन किंवा नोकरीच्या सुरक्षिततेचा नाही.

हा प्रश्न आहे—

शिक्षकाच्या सन्मानाचा.

शिक्षणाच्या गुणवत्तेचा.

संशोधनातील सातत्याचा.

विद्यार्थ्यांच्या मार्गदर्शनाचा.

आणि अखेरीस देशाच्या बौद्धिक भविष्याचा.

प्राध्यापकाकडून जर दीर्घकालीन बांधिलकीची अपेक्षा असेल, तर व्यवस्थेनेही त्याला शक्य तितके व्यावसायिक स्थैर्य, पारदर्शक नियुक्ती प्रक्रिया, सन्मान आणि गुणवत्तेनुसार प्रगतीची संधी देणे आवश्यक आहे.

काही प्रश्नांची उत्तरे शिक्षणव्यवस्थेने शोधलीच पाहिजेत

विद्यार्थ्यांकडून पूर्ण फी — मग शिक्षक तासिका तत्त्वावर का?

पूर्णवेळ अभ्यासक्रम — मग दीर्घकाळ अपूर्णवेळ शिक्षक व्यवस्था का?

काम आणि जबाबदाऱ्या वर्षभराच्या — मग अकरा महिन्यांनंतर अनिवार्य ब्रेक का?

दरवर्षी त्याच शिक्षकाची गरज असेल — तर दरवर्षी त्यालाच पुन्हा ऑर्डरसाठी मनधरणी का करावी लागावी?

संशोधन, पेटंट आणि innovation ची अपेक्षा — मग संशोधकाला आवश्यक व्यावसायिक स्थैर्य कोण देणार?

आणि सर्वांत महत्त्वाचे—

“जो प्राध्यापक स्वतःच्या पुढच्या वर्षाच्या नोकरीबाबत अनिश्चित आहे, त्याच्याकडून आपण विद्यार्थ्यांच्या पुढील चाळीस वर्षांचे भविष्य घडवण्याची अपेक्षा कोणत्या आधारावर करतो?”

अकरा महिन्यांची ऑर्डर असू शकते; पण शिक्षकाचे समर्पण अकरा महिन्यांचे नसते.

नियुक्तीला ब्रेक देता येईल; पण ज्ञानाला ब्रेक देता येत नाही.

करार संपवता येईल; पण शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यावर उमटवलेला ठसा संपवता येत नाही.

आणि म्हणूनच उच्च शिक्षण व्यवस्थेने एका मूलभूत सत्याचा विचार करायला हवा—

“शिक्षकाचा सन्मान आणि स्थैर्य ही खर्चाची बाब नाही; ती गुणवत्तापूर्ण शिक्षणातील गुंतवणूक आहे.

हा लेख कोणत्याही विशिष्ट संस्था, महाविद्यालय, विद्यापीठ, व्यवस्थापन, अधिकारी किंवा व्यक्तीविरोधात लिहिलेला नाही. तासिका तत्त्वावरील व अकरा महिन्यांच्या कराराधारित प्राध्यापकांच्या व्यापक परिस्थितीबाबत सकारात्मक बदलाच्या उद्देशाने केलेले हे शैक्षणिक आणि सामाजिक चिंतन आहे.