🙏 नम्र व भावपूर्ण आवाहन 🙏

भुलाबाई म्हणजे साक्षात माता पार्वतीचे मंगलमय रूप आणि आपल्या खानदेशच्या समृद्ध संस्कृतीचा पवित्र वारसा आहे. आपण सर्वांनी आपल्या घराघरांत श्रद्धेने भुलाबाईची स्थापना करून हा उत्सव भक्तिभावाने साजरा करावा, ही नम्र विनंती. आपल्या आजी-आईने जपलेली ही सुंदर परंपरा लोप पावू देऊ नका. चला, भुलाबाईची पारंपरिक गाणी आणि टिपऱ्यांचा मंगल नाद पुन्हा घरोघरी गुंजवूया व हा अमूल्य वारसा पुढील पिढीच्या हाती श्रद्धेने सोपवूया! 🙏

*भुलाबाई : खानदेशच्या लोकसंस्कृतीचा समृद्ध वारसा आणि रोझोदा गावातील एक भावपूर्ण आठवण*

लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले

खानदेशची भूमी लोकपरंपरा, सण-उत्सव, लोकगीते आणि लोककलांनी समृद्ध आहे. कानबाई, गौराई, आखाजी आणि पोळा यांसारख्या पारंपरिक उत्सवांप्रमाणे भुलाबाईचा उत्सवही खानदेशच्या सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे. विशेषतः जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार जिल्ह्यांतील ग्रामीण भागात भुलाबाईची परंपरा मोठ्या श्रद्धेने आणि आनंदाने जपली जात असे. विदर्भ आणि मराठवाड्याच्या काही भागांतही हा उत्सव वेगवेगळ्या स्वरूपांत साजरा केला जातो.

भुलाबाई हा प्रामुख्याने लहान मुली, कुमारिका आणि महिलांचा उत्सव आहे. भक्ती, संगीत, नृत्य, खेळ, मैत्री, सामूहिकता आणि लोकशिक्षण यांचा सुंदर संगम या उत्सवात पाहायला मिळतो. मुलींच्या आयुष्यात आनंद निर्माण करणारा हा सण त्यांना आपल्या संस्कृतीशी आणि समाजाशी जोडण्याचेही काम करतो.

भुलाबाई आणि भुलोजी

लोकपरंपरेनुसार भुलाबाई म्हणजे देवी पार्वती, तर भुलोजी किंवा भुलोबा म्हणजे भगवान शंकर होय. काही ठिकाणी त्यांच्यासोबत गणपती किंवा लहान बाळाची प्रतिमाही ठेवली जाते. भुलाबाई आणि भुलोजी यांच्या मूर्तींना सुखी दाम्पत्यजीवन, मातृत्व, कौटुंबिक आनंद, पावित्र्य, समृद्धी आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते.

भुलाबाई हे नाव नेमके कसे निर्माण झाले, याविषयी एकच प्रमाणित मत उपलब्ध नाही. प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या लोककथा सांगितल्या जातात. काही कथांनुसार भगवान शंकर आणि पार्वती सारीपाट खेळत असताना पार्वती जिंकली. त्यामुळे शंकर रागावून वनात निघून गेले. त्यांना परत आणण्यासाठी पार्वतीने भिल्लीणीचे रूप धारण केले आणि आपल्या नृत्य-गायनाने शंकरांना प्रसन्न केले. या आख्यायिकेतून भुलाबाईची परंपरा निर्माण झाली, असे लोकमानसात सांगितले जाते. या कथा लिखित इतिहासापेक्षा लोकश्रद्धा आणि मौखिक परंपरेचा भाग आहेत.

भुलाबाईचा उत्सव कधी साजरा केला जातो?

खानदेशातील पारंपरिक पद्धतीनुसार भुलाबाईचा उत्सव भाद्रपद पौर्णिमेपासून आश्विन पौर्णिमा अर्थात कोजागिरी पौर्णिमेपर्यंत साजरा केला जातो. अनंत चतुर्दशीनंतर गणपतीचे विसर्जन झाल्यावर दुसऱ्या दिवशी भुलाबाई आणि भुलोजी यांच्या मूर्तीची स्थापना केली जाते.

साधारण एक महिना भुलाबाई आणि भुलोजी घरात मुक्कामी असतात. मात्र, गावागावांतील प्रथा आणि परंपरेनुसार या उत्सवाच्या कालावधीत फरक आढळतो. काही ठिकाणी संपूर्ण महिना, काही ठिकाणी नवरात्रातील काही दिवस, तर शहरी भागात आता एक दिवसाचा सामूहिक भुलाबाई महोत्सव आयोजित केला जातो.

भुलाबाईची स्थापना आणि सजावट

भाद्रपद पौर्णिमेच्या दिवशी घरातील देवघरात, ओट्यावर किंवा एखाद्या स्वच्छ आणि पवित्र जागेवर भुलाबाईची स्थापना केली जाते. स्थापना करण्यापूर्वी ती जागा स्वच्छ करून सुंदर रांगोळी काढली जाते. लाकडी पाट किंवा चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून त्यावर भुलाबाई आणि भुलोजी यांच्या मातीच्या मूर्ती ठेवतात.

फुले, फुलांच्या माळा, झाडांची पाने, तोरण, रंगीत कागद, दिवे आणि घरात उपलब्ध असलेल्या साध्या वस्तूंनी भुलाबाईचा सुंदर दरबार सजवला जातो. मूर्तीसमोर हळद-कुंकू, अक्षता, फुले, फळे, दिवा, धूप आणि नैवेद्य ठेवला जातो. त्या काळात महागड्या सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध नसल्या, तरी मुलींची कल्पकता, निरागसता आणि उत्साह यांमुळे भुलाबाईचा दरबार अत्यंत सुंदर आणि प्रसन्न दिसत असे.

भुलाबाईचा दररोजचा कार्यक्रम

दररोज संध्याकाळी गल्लीतल्या मुली सजूनधजून एका ठरावीक घरात एकत्र येत असत. भुलाबाईसमोर दिवा आणि धूप लावून हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण केली जात. त्यानंतर मुली गोलाकार उभ्या राहून टाळ्या किंवा टिपऱ्यांच्या तालावर भुलाबाईची पारंपरिक गाणी म्हणत.

दिवा लावणे, पूजा करणे, पारंपरिक गीतांचे गायन, टिपऱ्यांचे नृत्य, फेर धरणे, आरती करणे, झाकलेली खिरापत ओळखणे आणि शेवटी प्रसाद वाटणे, असा कार्यक्रमाचा क्रम असे. एका घरातील कार्यक्रम संपल्यानंतर मुली दुसऱ्या घरातील भुलाबाईसमोर गाणी म्हणण्यासाठी जात. त्यामुळे संध्याकाळ होताच संपूर्ण गाव भुलाबाईच्या गाण्यांनी आणि टिपऱ्यांच्या मंजुळ निनादाने भारावून जात असे.

भुलाबाईची पारंपरिक गाणी

भुलाबाईच्या उत्सवाचा खरा आत्मा म्हणजे तिची लोकगीते. ही गाणी लिखित स्वरूपात फारशी उपलब्ध नसून, आजीने आईला, आईने मुलीला आणि मोठ्या बहिणीने लहान बहिणीला शिकवली आहेत. अशा प्रकारे ही गाणी एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे मौखिक परंपरेने पोहोचली. त्यामुळे एकाच गाण्याचे शब्द आणि चाल गावागावांनुसार बदललेले आढळतात

“पहिली गं भुलाबाई, देवा देवा सांजे…”

“येथून दाणा पेरत जाऊ, माळीयाच्या दारी…”

“एवढीशी गंगा, झुळझुळ वाहे…”

“अडवणी की गोडवणी…”

“सा बाई सूं, बेलाच्या झाडाखाली महादेवा तू…”

“हककुंड बाळा, हककुंड बाळा…”

अशा अनेक पारंपरिक गीतांनी संध्याकाळचा कार्यक्रम रंगत असे.

या गीतांमध्ये शिव-पार्वतीचे नाते, माहेर आणि सासर, आई-वडील, भाऊ-बहीण, पती-पत्नीचे संबंध, बाळ आणि मातृत्व, शेती, पाऊस, नदी, झाडे, फुले, घरगुती वस्तू, खाद्यपदार्थ तसेच मुलींच्या इच्छा, आनंद, दुःख आणि अपेक्षा यांचे सहज, विनोदी आणि भावपूर्ण वर्णन आढळते.

भुलाबाईची गाणी ही केवळ धार्मिक गाणी नाहीत. ती ग्रामीण मुली आणि महिलांच्या जीवनातील अनुभवांचे मौखिक दस्तऐवज आहेत. महिलांच्या मनातील न बोललेल्या भावनांना या गीतांनी सामूहिक अभिव्यक्तीचे व्यासपीठ दिले.

खिरापत ओळखण्याचा आनंद

भुलाबाईच्या कार्यक्रमातील सर्वांत आनंददायी आणि उत्सुकतेचा भाग म्हणजे खिरापत ओळखण्याचा खेळ. घरातील महिला एखादा खाद्यपदार्थ झाकून ठेवत. गाणी आणि आरती झाल्यानंतर उपस्थित मुलींना तो पदार्थ न पाहता ओळखायचा असे.

खिरापतीमध्ये फुटाणे, शेंगदाणे, गूळ, खोबरे, लाडू, चिवडा, पोहे, कुरमुरे, खीर, शिरा, करंजी, पुरणपोळी, फळे किंवा धान्यापासून तयार केलेले पदार्थ असत. वास, संकेत आणि विचारलेल्या प्रश्नांच्या आधारे मुली खिरापत ओळखण्याचा प्रयत्न करीत. पदार्थ ओळखल्यानंतर सर्व मुलींना प्रेमाने प्रसाद वाटला जात असे.

हा साधा खेळ मुलींना अपार आनंद देत असे. त्यातून निरीक्षणक्षमता, स्मरणशक्ती, संवादकौशल्य आणि सामूहिक सहभागही वाढत असे.

कृषिसंस्कृतीशी असलेले नाते

भुलाबाईचा उत्सव साजरा होतो तो काळ पावसाळा संपून शरद ऋतू सुरू होण्याचा असतो. शेतातील खरिपाची पिके वाढलेली असतात आणि काही पिके कापणीसाठी तयार होऊ लागतात. त्यामुळे हा उत्सव भूमीची सुफलता, नवीन धान्य, पाऊस, निसर्ग आणि समृद्धी यांच्याशी जोडला जातो.

काही लोकसंस्कृती अभ्यासकांच्या मते, भुलाबाई हा एक प्रकारचा सर्जनोत्सव किंवा सुफलीकरणाचा लोकोत्सव आहे. गीतांमधील धान्य, फुले, फळे, नद्या, झाडे आणि शेतीशी संबंधित उल्लेख ग्रामीण जीवनाचा निसर्गाशी असलेला घनिष्ठ संबंध दाखवतात. त्यामुळे भुलाबाईची पूजा म्हणजे स्त्रीशक्तीबरोबरच भूमी, निसर्ग, सर्जन आणि मातृत्व यांचा सन्मान होय.

मुलींची पारंपरिक जीवनशाळा

पूर्वी ग्रामीण भागातील मुलींना स्वतंत्रपणे एकत्र येण्याच्या संधी कमी असत. भुलाबाई उत्सवामुळे त्यांना दररोज आपल्या मैत्रिणींना भेटण्याची, गाणी म्हणण्याची, टिपऱ्या खेळण्याची आणि आनंदाने संवाद साधण्याची संधी मिळत असे.

या उत्सवातून मुलींमध्ये सामूहिक सहभाग, मैत्री, सहकार्य, नेतृत्व, नियोजन, आयोजन, गायन, तालज्ञान, स्मरणशक्ती, निरीक्षणक्षमता, आत्मविश्वास आणि आपल्या संस्कृतीविषयी अभिमान विकसित होत असे. नाती, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि पर्यावरण यांची ओळखही गाण्यांच्या माध्यमातून सहज होत असे.

भुलाबाईचा उत्सव म्हणजे मुलींची एक प्रकारची पारंपरिक अनौपचारिक जीवनशाळाच होती.

रोझोदा गाव आणि भुलाबाईची आठवण

सातपुड्याच्या कुशीत वसलेले रोझोदा, तालुका रावेर, जिल्हा जळगाव हे खानदेशातील एक सुंदर आणि निसर्गरम्य गाव आहे. गावाच्या सभोवताली हिरवीगार शेती, झाडे-वेली, डोंगररांगा आणि प्रसन्न ग्रामीण वातावरण अनुभवायला मिळते. पावसाळ्यानंतर हिरवाईने नटलेली शेते, मातीचा सुगंध आणि सातपुड्याकडून वाहणारी थंडगार हवा या गावाच्या सौंदर्यात भर घालतात.

या निसर्गरम्य रोझोदा गावातील आमच्या घरीही भुलाबाईची पारंपरिक स्थापना मोठ्या उत्साहाने केली जात असे. माझी बहीण  आणि तिच्या मैत्रिणी भुलाबाई आणि भुलोजी यांच्या मूर्ती आणून घरातील स्वच्छ आणि पवित्र जागेवर बसवत असत.

भुलाबाईसाठी लाकडी पाट सजवला जात असे. अंगणात सुंदर रांगोळी काढली जाई. फुले, पाने, रंगीत कागद आणि घरातील साध्या वस्तूंच्या साहाय्याने भुलाबाईचा आकर्षक दरबार तयार केला जात असे. मुलींच्या कल्पक हातांनी केलेली ती सजावट अत्यंत साधी, सुंदर आणि मनाला आनंद देणारी असे.

दररोज संध्याकाळी मुली सजूनधजून आमच्या घरी जमत. त्यांच्या हातात टिपऱ्या असत आणि चेहऱ्यावर निरागस आनंद दिसत असे. सर्व मुली भुलाबाईसमोर गोलाकार उभ्या राहून पारंपरिक गाणी म्हणत. टिपऱ्यांचा मंजुळ निनाद, गाण्यांचा गोड स्वर आणि मुलींच्या हास्याने संपूर्ण घर आनंदाने भरून जात असे.

घरातील ज्येष्ठ मंडळीही मुलींचा उत्साह पाहून आनंदित होत. मुलींचे गाणे ऐकणे, त्यांच्या खिरापतीची व्यवस्था करणे आणि त्यांचे कौतुक करणे हा मोठ्यांसाठीही आनंदाचा भाग होता. अशा प्रकारे एका घरात सुरू झालेला उत्सव संपूर्ण गल्लीचा आणि गावाचा उत्सव बनत असे.

गाणी आणि आरती झाल्यानंतर खिरापत ओळखण्याचा खेळ रंगत असे. “आज प्रसादाला काय असेल?” याची मुलींमध्ये मोठी उत्सुकता असे. कोणी शेंगदाणे म्हणे, कोणी गूळ, कोणी फुटाणे, तर कोणी लाडूचा अंदाज बांधे. खिरापत ओळखल्यानंतर सर्व मैत्रिणींना प्रेमाने प्रसाद वाटला जात असे. तो प्रसाद कितीही साधा असला, तरी सर्वांनी एकत्र बसून खाण्यातील आनंद अतिशय मोठा होता.

कोजागिरी पौर्णिमा आणि भुलाबाईला निरोप

आश्विन पौर्णिमा अर्थात कोजागिरी पौर्णिमेला भुलाबाई उत्सवाची सांगता केली जात असे. त्या दिवशी अंगण स्वच्छ करून मोठी रांगोळी काढली जाई. भुलाबाई आणि भुलोजी यांच्या मूर्तींना फुले, वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजवले जाई. घरात दिवे लावले जात आणि गोड दूध, खीर, मिठाई तसेच विविध पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जाई.

सर्व मुली एकत्र येऊन महिनाभर शिकलेली गाणी म्हणत. टिपऱ्या खेळत, फेर धरत, आरती करत आणि उत्सवाचा मनमुराद आनंद घेत. काही ठिकाणी या रात्री जागरण करण्याचीही पद्धत होती.

भुलाबाईला निरोप देताना मुलींच्या मनात आनंदाबरोबरच विरहाची भावना निर्माण होत असे. महिनाभर घरात मुक्कामी राहिलेल्या भुलाबाईला निरोप देताना, “भुलाबाई, पुढच्या वर्षी पुन्हा या,” अशी मनोमन विनंती केली जाई.

आठवणींच्या सुगंधातील भुलाबाई

आज काळ बदलला आहे. आधुनिक शिक्षणाचे वाढलेले वेळापत्रक, शहरीकरण, दूरदर्शन, मोबाइल आणि बदलती कुटुंबव्यवस्था यांमुळे महिनाभर घरोघरी साजरी होणारी भुलाबाईची परंपरा हळूहळू कमी होत आहे. काही गावांमध्ये हा उत्सव फक्त काही दिवस किंवा एक दिवसापुरता मर्यादित झाला आहे.

तरीही रोझोदा गावातील आमच्या घरात साजरी होणाऱ्या भुलाबाईच्या आठवणी आजही मनामध्ये जिवंत आहेत. सातपुड्याच्या कुशीत वसलेले सुंदर गाव, हिरवीगार शेती, मातीचा सुगंध, अंगणातील रांगोळी, फुलांनी सजलेली भुलाबाई, दिव्यांचा मंद प्रकाश, टिपऱ्यांचा नाद आणि मुलींच्या गोड आवाजातील पारंपरिक गाणी—या सर्व आठवणी भूतकाळातील निरागस आणि आनंदी जीवनाची साक्ष देतात.

त्या काळात मोठी साधने नव्हती, महागडी सजावट नव्हती आणि मनोरंजनाची आधुनिक माध्यमेही नव्हती. तरीही माणसांच्या मनात प्रेम होते, नात्यांमध्ये आपुलकी होती आणि छोट्या-छोट्या प्रसंगांतून मोठा आनंद मिळत होता. भुलाबाईच्या उत्सवाने कुटुंब, शेजारी आणि गावाला एकत्र आणले. मुलींच्या मैत्रीला बळ दिले आणि पुढच्या पिढीकडे खानदेशी संस्कृतीचा वारसा सोपवला.

परंपरेचे संवर्धन ही काळाची गरज

भुलाबाईची परंपरा टिकविण्यासाठी गावातील वृद्ध महिलांकडून जुनी गाणी संकलित करणे आवश्यक आहे. त्यांच्या आवाजात ही गाणी ध्वनिमुद्रित करून जतन केली पाहिजेत. अहिराणी आणि मराठी भाषेत गीतपुस्तिका तयार करून शाळा-महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांना या परंपरेची ओळख करून दिली पाहिजे.

शाळा, महाविद्यालये आणि सांस्कृतिक संस्थांनी भुलाबाई महोत्सव, पारंपरिक गीतगायन, टिपरी नृत्य, सजावट स्पर्धा, लोकवेशभूषा, आजी-आई-नात संवाद आणि लोकगीतांचे दस्तऐवजीकरण यांसारखे उपक्रम आयोजित केले पाहिजेत.

मातीच्या पर्यावरणपूरक मूर्ती, फुले, पाने आणि नैसर्गिक सजावटीचे साहित्य वापरून हा उत्सव पर्यावरणपूरक पद्धतीने साजरा करता येईल. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून भुलाबाईच्या गीतांचे डिजिटल संग्रहालय तयार केल्यास हा अमूल्य सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचू शकेल.

समारोप

भुलाबाई हा केवळ धार्मिक सण किंवा मनोरंजनाचा कार्यक्रम नाही. तो खानदेशातील मुलींच्या भावना, स्त्रियांचे अनुभव, ग्रामीण जीवन, शेती, निसर्ग, मातृत्व, मैत्री, लोकसंगीत आणि सामाजिक एकात्मतेचा सुंदर आविष्कार आहे.

आमच्या घरातील भुलाबाईची परंपरा म्हणजे होले कुटुंबाचा अमूल्य सांस्कृतिक वारसा आणि गावाच्या लोकजीवनातील एक सुंदर स्मृती आहे. त्या घरातील भुलाबाईने अनेक मुलींना आनंद दिला, मैत्रिणींना एकत्र आणले आणि खानदेशी संस्कृतीची गोडी त्यांच्या मनात रुजवली.

सातपुड्याच्या कुशीतून उमटणारा टिपऱ्यांचा नाद, मुलींच्या ओठांवरील भुलाबाईची गाणी आणि दिव्यांच्या प्रकाशात उजळलेले  आम lचे घर—ही आठवण केवळ एका कुटुंबाची नाही, तर खानदेशच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीची जिवंत ओळख आहे.

भुलाबाई म्हणजे खानदेशची लोकस्मृती, स्त्रीभावनांची अभिव्यक्ती, मुलींच्या निरागस आनंदाचा उत्सव आणि पिढ्यांना जोडणारा एक सुंदर सांस्कृतिक सेतू होय.