*राक्षसी प्रवृत्तींचा संहार आणि स्त्रीशक्ती*

सावधान! स्त्रीच्या सहनशीलतेला तिची कमजोरी समजू नका!

इतिहास सांगतो—अत्याचाराचा अतिरेक झाला की ‘शक्ती’ जागी होते!

(लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले, पुणे)

इतिहासाची पाने उलटून पाहा. पुराणकथा वाचा. भारतीय संस्कृतीतील शक्तीची प्रतीके समजून घ्या. एक गोष्ट वारंवार समोर येते—जेव्हा अहंकार सत्तेच्या डोक्यात चढतो, जेव्हा अन्यायाला नियम समजले जाते, जेव्हा क्रौर्याला अधिकाराचे कवच मिळते आणि जेव्हा स्त्रीच्या सहनशीलतेला तिची कमजोरी समजले जाते, तेव्हा ‘शक्ती’ जागृत होते.

ही शक्ती म्हणजे केवळ मंदिरातील मूर्ती नाही.

ती दुर्गा आहे.

ती काली आहे.

ती चंडी आहे.

ती चामुंडा आहे.

आणि आधुनिक काळात ती अन्यायाविरुद्ध निर्भयपणे उभी राहणारी सामान्य स्त्रीसुद्धा आहे!

भारतीय पुराणपरंपरेत महिषासुराचा अंत दुर्गेच्या हातून होतो. चंड-मुंडाच्या संहाराशी चामुंडेचे रूप जोडले जाते. रक्तबीजासारख्या अनियंत्रित दुष्टशक्तीसमोर कालीचे प्रखर रूप उभे राहते. शुंभ-निशुंभाच्या अहंकारालाही देवीशक्ती आव्हान देते.

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक राक्षसाचा वध केवळ स्त्रीनेच केला. पण भारतीय शक्तिपरंपरेने एक अत्यंत प्रभावी संदेश दिला आहे—जेव्हा दुष्ट प्रवृत्ती स्वतःला अजिंक्य समजू लागते, तेव्हा स्त्रीशक्ती तिच्यासमोर निर्णायक आव्हान बनून उभी राहू शकते.

राक्षस संपले का? की त्यांनी फक्त रूप बदलले?

आज महिषासुर आपल्या समोर त्याच पौराणिक रूपात येणार नाही.

आजचा ‘महिषासुर’ म्हणजे सत्तेचा उन्माद असू शकतो.

आजचा ‘रक्तबीज’ म्हणजे एक अन्याय थांबवला तरी पुन्हा पुन्हा जन्म घेणारी भ्रष्ट आणि शोषक मानसिकता असू शकते.

आजचे ‘शुंभ-निशुंभ’ म्हणजे अहंकार, अधिकाराची लालसा आणि मीच सर्वश्रेष्ठ ही वृत्ती असू शकते.

आजचे ‘चंड-मुंड’ म्हणजे क्रौर्य, अपमान, दडपशाही आणि माणसाला माणूस न समजण्याची मानसिकता असू शकते

राक्षसांचे चेहरे बदलले असतील; राक्षसी प्रवृत्ती मात्र आजही जिवंत असू शकतात.

देश असो, राज्य असो, शहर असो, जिल्हा असो, तालुका असो, गाव असो; संस्था असो, कार्यालय असो, कंपनी असो किंवा कोणतीही सामूहिक व्यवस्था—जिथे अधिकाराचा गैरवापर होतो, जिथे दुर्बलांचा आवाज दाबला जातो, जिथे स्त्रीचा अपमान केला जातो, जिथे सत्य बोलणाऱ्याला त्रास दिला जातो, तिथे अशा प्रवृत्तींचा प्रतिकार होणे अपरिहार्य आहे.

आकडे सांगतात—आजची भारतीय स्त्री बदलली आहे!

आजच्या स्त्रीला कालच्या मानसिकतेने मोजण्याची चूक करू नका.

उपलब्ध NFHS-5 आकडेवारीनुसार भारतातील 15–49 वयोगटातील महिलांची साक्षरता 71.5% आहे. शहरी भागातील महिला साक्षरता 83%, तर ग्रामीण भागात 65.9% आहे. सुमारे 41% महिलांनी दहा किंवा अधिक वर्षांचे शिक्षण घेतले आहे.

सुमारे 71% विवाहित महिला घरातील महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये सहभागी होतात.

इंटरनेटचा कधी तरी वापर केलेल्या महिलांचे प्रमाण 33.3% नोंदवले गेले होते. शहरी महिलांमध्ये ते 51.8%, तर ग्रामीण महिलांमध्ये 24.6% होते. स्वतः वापरत असलेला मोबाईल असलेल्या महिलांचे प्रमाण सुमारे 54% होते.

आणि राजकारण?

देशातील पंचायती राज संस्थांमध्ये सुमारे 14.5 लाख महिला लोकप्रतिनिधी कार्यरत असून त्यांचे प्रमाण जवळपास 46% आहे.

याचा अर्थ स्पष्ट आहे—

जिला तुम्ही काल ‘अबला’ समजत होतात, ती आज निर्णय घेते आहे.

जिचा आवाज दुर्लक्षित केला जात होता, ती आज लोकांचे प्रतिनिधित्व करते आहे.

जिला चार भिंतींच्या आत मर्यादित समजले जात होते, ती आज प्रशासन, शिक्षण, संशोधन, उद्योग, न्यायव्यवस्था आणि राजकारणात उभी आहे.

स्त्री शांत आहे म्हणजे ती कमजोर आहे—हा सर्वांत मोठा गैरसमज!

स्त्री अनेकदा कुटुंबासाठी शांत राहते. समाजासाठी समजूतदारपणा दाखवते. नाती वाचवण्यासाठी माघार घेते. संस्थेच्या हितासाठी अनेक गोष्टी दुर्लक्षित करते.

पण तिच्या संयमाला भीती समजण्याची चूक करू नका.

कारण सहनशीलतेचीही एक मर्यादा असते.

जेव्हा तिच्या स्वाभिमानावर वारंवार प्रहार होतो, जेव्हा तिच्यावर अन्याय होतो, जेव्हा तिच्या अस्तित्वालाच आव्हान दिले जाते, तेव्हा तीच शांत स्त्री प्रश्न विचारू लागते.

आणि प्रश्न विचारणारी स्त्री कोणत्याही अन्यायकारक व्यवस्थेसाठी अस्वस्थ करणारी शक्ती ठरू शकते.

आज देवीच्या हातातील शस्त्रे बदलली आहेत!

पुराणातील देवीच्या हातात त्रिशूल, खड्ग आणि विविध आयुधे होती.

आजच्या स्त्रीची आयुधे वेगळी आहेत.

तिचे शिक्षण हा तिचा खड्ग आहे.

तिचे ज्ञान हा तिचा त्रिशूल आहे.

संविधान हे तिचे कवच आहे.

कायदा ही तिची ढाल आहे.

तंत्रज्ञान ही तिची नवी ताकद आहे.

आर्थिक स्वावलंबन हा तिचा आत्मविश्वास आहे.

आणि सत्य बोलण्याचे धैर्य ही तिची सर्वांत मोठी शक्ती आहे.

त्यामुळे आज ‘संहार’ म्हणजे कोणाचा जीव घेणे नाही.

संहार व्हायला हवा अन्यायाचा!

संहार व्हायला हवा भ्रष्ट मानसिकतेचा!

संहार व्हायला हवा स्त्रीच्या अपमानाचा!

संहार व्हायला हवा सत्तेच्या अहंकाराचा!

संहार व्हायला हवा शोषणाचा!

संहार व्हायला हवा माणुसकीला पायदळी तुडवणाऱ्या प्रवृत्तींचा!

हेच आधुनिक काळातील महिषासुरमर्दन आहे.

देवीला मंदिरात पूजता, तर जिवंत स्त्रीचा अपमान कशासाठी?

हा प्रश्न प्रत्येक समाजाने स्वतःला विचारला पाहिजे.

नवरात्रीत नऊ दिवस देवीसमोर नतमस्तक व्हायचे आणि उरलेल्या दिवसांत स्त्रीचा आवाज दाबायचा?

एका बाजूला “जय माता दी” म्हणायचे आणि दुसऱ्या बाजूला घरात, कार्यालयात किंवा समाजात स्त्रीच्या स्वाभिमानाला ठेच पोहोचवायची?

हा विरोधाभास संपायला हवा.

देवीचा सन्मान मंदिरापासून सुरू होऊ शकतो; पण तो घरात, रस्त्यावर, कार्यालयात, संस्थेत आणि समाजात दिसला पाहिजे.

काळ बदलला आहे—मानसिकताही बदला!

आजची भारतीय स्त्री शिकत आहे. कमावत आहे. संशोधन करत आहे. व्यवसाय उभारत आहे. गाव चालवत आहे. प्रशासन सांभाळत आहे. देशाच्या धोरणनिर्मितीत सहभागी होत आहे.

म्हणून तिच्या शांततेचा गैरफायदा घेण्याचा काळ मागे पडला पाहिजे.

तिला दया नको—न्याय हवा.

तिला उपकार नको—समान संधी हवी.

तिला केवळ संरक्षण नको—अधिकार हवा.

तिला मौन शिकवू नका—तिचे म्हणणे ऐका.

तिला देवी म्हणून फक्त मंदिरात पूजू नका—माणूस म्हणून समाजात सन्मान द्या.

भारतीय संस्कृतीचा संदेश आहे—

॥ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ॥

आणि आजच्या काळासाठी त्याचा अर्थ अधिक स्पष्ट आहे—

जिथे स्त्रीचा सन्मान आहे, तिथे संस्कृती आहे.

जिथे न्याय आहे, तिथे प्रगती आहे.

आणि जिथे अन्याय मर्यादा ओलांडतो, तिथे प्रतिकाराची शक्ती जागृत होते!

स्त्री ही अबला नाही.

ती जननी आहे. ती बुद्धी आहे. ती करुणा आहे. ती नेतृत्व आहे. ती संघर्ष आहे. ती परिवर्तन आहे.

तिच्या सहनशीलतेचा सन्मान करा; तिची परीक्षा घेऊ नका.

कारण इतिहास आणि पुराणपरंपरेचा संदेश एवढाच—

अहंकार कितीही मोठा असला, तरी अन्याय कायमचा अजिंक्य राहत नाही.

अन्याय वाढला की आवाज उठतो.

अत्याचार वाढला की प्रतिकार जन्म घेतो.

आणि स्त्रीच्या आत्मसन्मानाला आव्हान दिले की—तिच्यातील ‘शक्ती’ जागृत होते!

हा संहार माणसाचा नाही—राक्षसी प्रवृत्तीचा आहे.

हा लढा सूडाचा नाही—न्यायाचा आहे.

आणि ही शक्ती विनाशासाठी नाही—न्यायपूर्ण समाजाच्या पुनर्निर्माणासाठी आहे.