९०% गुणांच्या विद्यार्थ्यांना शिकवणे — प्राध्यापक आणि संस्थेसमोरील मोठी जबाबदारी

लेखक - डॉ जितेंद्र आत्माराम होले पुणे 

(स्पष्टीकरण-

हा लेख कोणत्याही विशिष्ट संस्था, महाविद्यालय, विद्यापीठ, व्यवस्थापन, प्राध्यापक किंवा व्यक्तीला उद्देशून लिहिलेला नाही. उच्च शिक्षणाची गुणवत्ता, गुणवंत विद्यार्थ्यांचे योग्य मार्गदर्शन आणि प्राध्यापकांची शैक्षणिक जबाबदारी याबाबतचे हे सर्वसाधारण व सकारात्मक शैक्षणिक चिंतन आहे.

या लेखातील कोणत्याही विधानाचा संबंध एखाद्या विशिष्ट संस्थेशी किंवा व्यक्तीशी जोडून त्याचा वेगळा अथवा वैयक्तिक अर्थ काढू नये. लेखाचा एकमेव उद्देश गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, संशोधन, नवकल्पना आणि विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक क्षमतेच्या विकासाबाबत सकारात्मक विचार मांडणे हा आहे.)

जेव्हा एखाद्या महाविद्यालयात ९०% किंवा त्याहून अधिक गुण मिळवलेले गुणवंत विद्यार्थी प्रवेश घेतात, तेव्हा संस्थेसाठी ती निश्चितच महत्त्वाची उपलब्धी असते. पण इथेच संस्थेचे काम संपत नाही; खरे काम तर त्यानंतर सुरू होते. कारण अशा विद्यार्थ्यांची बौद्धिक क्षमता ओळखून तिला योग्य दिशा देणे ही मोठी शैक्षणिक आणि नैतिक जबाबदारी आहे.

गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी प्राध्यापकाची तयारीही तितकीच उच्च हवी

अशा विद्यार्थ्यांना शिकवण्यासाठी केवळ Ph.D., पदनाम किंवा अनेक वर्षांचा अध्यापन अनुभव पुरेसा नाही. प्राध्यापकाकडे विषयाचे सखोल ज्ञान, प्रभावी अध्यापनकौशल्य, संशोधनदृष्टी, उद्योगाचे ज्ञान, आधुनिक तंत्रज्ञानाची जाण आणि विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्तेला सतत आव्हान देण्याची क्षमता असायला हवी.

प्रत्येक lecture म्हणजे केवळ syllabus मधील पुढचा topic नसावा. प्राध्यापकाने त्यासाठी सखोल तयारी करून Textbook च्या पलीकडे जावे. नवीन Research Papers, Case Studies, Industrial Applications, Simulation, Coding, AI Tools, Experiments आणि Emerging Technologies यांचा अभ्यास करून ते ज्ञान विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवले पाहिजे.

कठीण प्रश्न विचारणारा विद्यार्थी ही अडचण नाही—ती संधी आहे

गुणवंत विद्यार्थी अनेकदा असा प्रश्न विचारू शकतो, ज्याचे उत्तर पुस्तकात थेट सापडणार नाही. अशा प्रश्नामुळे प्राध्यापक अस्वस्थ होण्याची गरज नाही. उलट, तो प्रश्न शिक्षक आणि विद्यार्थी दोघांनाही ज्ञानाच्या पुढच्या पातळीवर घेऊन जाण्याची संधी ठरू शकतो.

एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर त्या क्षणी माहिती नसेल, तर ते प्रामाणिकपणे मान्य करून त्याचा अभ्यास करणे आणि नंतर वैज्ञानिक व संदर्भाधारित उत्तर देणे हीदेखील उत्कृष्ट शिक्षकाची खूण आहे.

प्राध्यापकाची भूमिका “मला सर्व काही माहिती आहे” अशी नसावी. ती अशी असावी-

“मी स्वतःही सतत शिकत राहीन आणि तुम्हालाही ज्ञानाच्या पुढच्या पातळीपर्यंत घेऊन जाईन.”

Remember–Understand वर थांबून चालणार नाही

९०% गुण मिळवून आलेला विद्यार्थी पुन्हा केवळ पाठांतर करून परीक्षा देण्यासाठी महाविद्यालयात आलेला नसतो. त्यामुळे अध्यापन Bloom’s Taxonomy मधील Analyze – Evaluate – Create या उच्च स्तरांपर्यंत पोहोचले पाहिजे.

विद्यार्थ्याला प्रश्न विचारू द्या.

सिद्धांताची चिकित्सा करू द्या.

प्रयोग करू द्या.

अपयश आले तर त्यातून शिकून पुन्हा प्रयत्न करू द्या.

Prototype तयार करू द्या.

Research Paper लिहिण्याची संधी द्या.

Patent आणि Startup चा विचार करू द्या.

याच प्रक्रियेत विद्यार्थी Knowledge Consumer कडून Knowledge Creator कडे प्रवास करतो.

९०% विद्यार्थ्यांचा वर्ग म्हणजे एक Intellectual Powerhouse

एका वर्गात अनेक उच्च बुद्धिमत्तेचे विद्यार्थी एकत्र येणे ही संस्थेला मिळालेली मोठी Intellectual Capital आहे. तिचा योग्य उपयोग करण्याची संधी संस्था गमावू नये.

या विद्यार्थ्यांना सक्षम प्राध्यापक, आधुनिक laboratories, research funding, industry mentorship आणि interdisciplinary वातावरण मिळाले, तर त्यांच्या कल्पनांमधून नवीन तंत्रज्ञान, prototypes, patents, startups आणि समाजोपयोगी संशोधन निर्माण होऊ शकते.

आज वर्गात बसलेला ९०% गुणांचा विद्यार्थी उद्या Researcher, Scientist, Innovator, Entrepreneur, Professor किंवा Technology Leader होऊ शकतो.

म्हणून त्याची बुद्धिमत्ता केवळ semester examination मधील marks किंवा placement package पुरती मर्यादित राहू नये. त्याला त्यापेक्षा मोठे प्रश्न सोडवण्याची आणि देशासाठी काहीतरी नवीन निर्माण करण्याची संधी मिळाली पाहिजे.

संस्थेची जबाबदारी येथे आणखी वाढते

संस्थेने अशा गुणवंत विद्यार्थ्यांचा उपयोग केवळ Admission Statistics, Cut-off किंवा Publicity साठी करू नये. विद्यार्थ्यांची गुणवत्ता प्रत्यक्ष ज्ञान, संशोधन आणि नवकल्पनेत रूपांतरित होईल अशी संपूर्ण academic ecosystem उभी करणे आवश्यक आहे.

त्यासाठी उच्च क्षमतेचे आणि सातत्याने स्वतःला अद्ययावत ठेवणारे Faculty, आधुनिक प्रयोगशाळा, Research Culture, Industry Collaboration, International Exposure, Innovation Centres, Incubation, Patents आणि Startups यांना प्राधान्य द्यावे लागेल.

“हुशार विद्यार्थी मिळणे हे संस्थेचे यश असू शकते; पण त्या विद्यार्थ्याच्या बुद्धिमत्तेला ज्ञान, संशोधन, नवकल्पना आणि समाजोपयोगी कार्यात रूपांतरित करणे हे संस्थेचे खरे कर्तव्य आहे.”

प्राध्यापकासाठीही यामध्ये एक महत्त्वाचा संदेश आहे—

“उच्च बुद्धिमत्तेच्या विद्यार्थ्यांसमोर उभे राहण्यासाठी पदवीपेक्षा तयारी, पदापेक्षा ज्ञान, अनुभवाच्या वर्षांपेक्षा सतत शिकण्याची वृत्ती आणि अधिकारापेक्षा प्रामाणिकपणा अधिक महत्त्वाचा असतो.”

शेवटी, एखाद्या प्राध्यापकाची गुणवत्ता केवळ त्याच्या CV, पदवी किंवा पदनामातून मोजली जाऊ नये. त्याने विद्यार्थ्यांमधील सुप्त क्षमता किती ओळखली, त्यांच्या विचारांना किती उंची दिली आणि त्यांना ज्ञाननिर्मितीकडे किती पुढे नेले—ही त्याच्या अध्यापनाची खरी कसोटी आहे.

“जेव्हा ९०% गुणांचा विद्यार्थी आपल्या वर्गात बसतो, तेव्हा प्राध्यापकाची खरी पात्रता त्याच्या पदवीने नव्हे, तर त्या विद्यार्थ्याला त्याच्या १००% क्षमतेपर्यंत घेऊन जाण्याच्या सामर्थ्याने ठरते.”.

धन्यवाद