जीविका आणि उपजीविका : पोटाची गरज आणि जीवनाचा अर्थ

लेखक : डॉ. जितेंद्र आत्माराम होले, पुणे

सकाळ झाली की प्रत्येकाची धावपळ सुरू होते. शेतकरी शेताकडे जातो, कामगार कारखान्यात पोहोचतो, शिक्षक वर्गात प्रवेश करतो आणि व्यापारी दुकान उघडतो. कामे वेगवेगळी असली तरी प्रत्येकाच्या प्रयत्नांमागे एक समान गरज असते—स्वतःचे आणि कुटुंबाचे जीवन चालवणे. या गरजेशी जोडलेले दोन शब्द म्हणजे ‘जीविका’ आणि ‘उपजीविका’.

सामान्य भाषेत हे दोन्ही शब्द जीवननिर्वाहाचे साधन या जवळपास समान अर्थाने वापरले जातात. नोकरी, शेती, व्यवसाय, मजुरी किंवा एखादे कौशल्य यांच्या साहाय्याने माणूस आपली उपजीविका करतो. ‘उपजीविका’ म्हणजे केवळ जोडधंदा किंवा दुय्यम व्यवसाय असा अर्थ होत नाही. एखाद्या कुटुंबाचा मुख्य व्यवसायदेखील त्याच्या उपजीविकेचे साधन असतो.

मात्र, या शब्दांचा विचार करताना एक मोठा प्रश्न समोर येतो—आपण जगण्यासाठी काम करतो, पण त्या कामातून आपल्याला कसे जीवन घडवायचे आहे?

माणसाला अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य आणि शिक्षण यांसाठी पैसा आवश्यक असतो. त्यामुळे कमाईची इच्छा चुकीची नाही. घरखर्च भागवणे, मुलांना शिकवणे, आईवडिलांची काळजी घेणे आणि उद्याच्या गरजांसाठी बचत करणे या जबाबदाऱ्या आहेत. आर्थिक अडचणीत असलेल्या व्यक्तीला केवळ समाधानाचे उपदेश करून चालत नाही. तिला योग्य संधी, कामाचा रास्त मोबदला आणि सुरक्षिततेची गरज असते.

परंतु कमाई वाढली म्हणजे जगण्यात आपोआप समाधान येतेच असेही नाही. चांगला पगार असूनही काही माणसे सतत तणावाखाली असतात. काहींना कामाच्या ठिकाणी अपमान सहन करावा लागतो. काहींच्या दिवसातील इतका वेळ कामात जातो की कुटुंबाशी निवांत बोलायलाही वेळ उरत नाही. अशा वेळी उपजीविका सुरू असते; पण जगण्यातील आनंद कमी होत जातो.

म्हणून कामाचे मूल्य ठरवताना केवळ पगाराचा आकडा पुरेसा ठरत नाही. त्या कामात सन्मान मिळतो का, आरोग्य टिकते का, कौशल्य वाढते का आणि कुटुंबासाठी वेळ मिळतो का, हेही पाहावे लागते. प्रत्येकाला हे सर्व लगेच मिळेलच असे नाही. तरीही अधिक चांगल्या परिस्थितीकडे जाण्यासाठी या गोष्टींची जाणीव असणे आवश्यक आहे.

आपल्या समाजात व्यवसायावरून माणसाची प्रतिष्ठा ठरवण्याची सवय दिसते. मोठे पद असलेल्या व्यक्तीला मान मिळतो; शारीरिक श्रम करणाऱ्या व्यक्तीकडे मात्र अनेकदा दुर्लक्ष होते. प्रत्यक्षात शेतकरी, सफाई कर्मचारी, चालक, बांधकाम कामगार, परिचारिका, शिक्षक आणि अभियंता यांच्या कामांतूनच आपले दैनंदिन जीवन चालते. प्रत्येकाची भूमिका वेगळी आहे; प्रत्येकाच्या श्रमाचा आदर झाला पाहिजे.

प्रामाणिक श्रम करणाऱ्या व्यक्तीचा सन्मान तिच्या पदावर किंवा उत्पन्नावर अवलंबून असू नये.

उपजीविकेचा विचार करताना घरातील विनामोबदला कामाकडेही लक्ष दिले पाहिजे. स्वयंपाक, स्वच्छता, मुलांचे संगोपन, वृद्धांची देखभाल आणि घराचे नियोजन ही कामे पगाराची नसली तरी कुटुंबाचा मोठा आधार असतात. घराबाहेर कमाई करणाऱ्या व्यक्तीच्या मागे अनेकदा घर सांभाळणाऱ्या व्यक्तीचे सातत्यपूर्ण श्रम उभे असतात. त्या योगदानाची दखल घेणे म्हणजे कुटुंबातील न्याय आणि परस्पर आदर जपणे होय.

तरुणांनीही व्यवसाय निवडताना केवळ प्रतिष्ठेच्या कल्पनांमध्ये अडकून राहू नये. स्वतःची आवड, क्षमता, आर्थिक परिस्थिती आणि उपलब्ध संधी यांचा एकत्रित विचार करावा. प्रत्येकाला आवडीचे काम लगेच मिळेलच असे नाही. मिळालेल्या कामातून शिकत राहणे, कौशल्य वाढवणे आणि पुढील संधींसाठी तयारी करणे हा व्यावहारिक मार्ग आहे. लहान सुरुवात ही कमीपणाची गोष्ट नाही.

काम कोणतेही असो, त्यामध्ये प्रामाणिकपणा महत्त्वाचा असतो. शिक्षकाच्या हातून विद्यार्थ्याला दिशा मिळते. दुकानदाराच्या प्रामाणिक व्यवहारातून विश्वास निर्माण होतो. कामगाराच्या दक्षतेमुळे उत्पादन सुरक्षित होते. आपल्या कामाचा इतरांच्या जीवनावर परिणाम होत असतो. ही जाणीव कामाला जबाबदारीची आणि समाधानाची जोड देते.

त्याच वेळी, कामाबाहेरही आपले जीवन आहे हे विसरून चालत नाही. वाचन, मैत्री, कुटुंबाशी संवाद, निसर्गाचा सहवास आणि स्वतःच्या आरोग्यासाठी दिलेला वेळ यांमुळे जगणे समृद्ध होते. विश्रांती घेणे म्हणजे आळस नव्हे. दीर्घकाळ जबाबदारीने काम करण्यासाठी शरीर आणि मनाला विश्रांती आवश्यक असते.

जीविका आणि उपजीविका हे शब्द आपल्याला जीवननिर्वाहाची आठवण करून देतात. त्या निमित्ताने आपण आपल्या कामाकडे आणि इतरांच्या श्रमांकडे अधिक संवेदनशीलपणे पाहू शकतो. आपली कमाई कुटुंबाला आधार देणारी असावी, आपले काम विश्वास निर्माण करणारे असावे आणि आपल्या प्रगतीत इतरांच्या सन्मानालाही जागा असावी.

दिवसाच्या शेवटी घरात अन्न असावे, श्रमाचा योग्य मोबदला मिळावा आणि मनात स्वतःच्या कामाबद्दल सन्मान असावा—हीच प्रत्येकाच्या जगण्याची साधी, रास्त अपेक्षा आहे.